|
KANAŁ KOPERNIKA WE FROMBORKU wpisany jest do rejetsru zabytków decyzją z dnia 27.06.1968 r. pod pozycją nr 1305. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce z roku 1980 na stronie 108. podaje, że Kanał wykonano przed 1320 r. Kanał ciągnie się od tamy spiętrzającej rzekę Baudę wzdłuż zbocza naturalnej wyżyny. Trasa Kanału - użytkowanego do 1944 roku (!) - została zaplanowana w ten sposób, aby wykorzystać naturalny spadek terenu, który obniża się w swej drodze od Wysoczyzny Elbląskiej do Zalewu Wiślanego. Szerokość Kanału wynosiła 5 m a długość - 4976 m (pomiar geodezyjny z 1958).
Kanał oprócz doprowadzania wody do młyna, dostarczał słodką wodę mieszkańcom Fromborka, a także spełniał rolę higieniczno-sanitarną, przeciwpowodziową i przeciwpożarową. Regulował także stan wód podskórnych, których nadmiar obecnie - po jego zasypaniu - odczuwają mieszkańcy niżej położonych domów, którzy narzekają na zawilgocenie swoich mieszkań. W celu utrzymania kanału w odpowiednim stanie technicznym już od XVI w. co roku w okresie nocy świętojańskiej, spuszczano w nim wodę i oczyszczano go. Prace te wykonywali chłopi z Fromborka, Pieniężna i okolic. Od 1707 roku również mieszczanie byli zobowiązani przeznaczyć 1 dzień pracy szarwarkowej na oczyszczanie Kanału.
Od XVI w. Kanał pełnił również funkcję wodociągową. Po około 200 latach istnienia Kanału Kapituła we Fromborku postanowiła wykorzystać jego istenienie w celu doprowadzenia wody na Wzgórze Katedralne. W tym celu wybudowano specjalną wieżę (ukończono tę budowę w latach 1571-1572), w której zainstalowano urządzenie czerpakowe, skonstruowane przez wrocławianina Walentego Hendlla. Budowę wodociągu przypisuje się m.in. Mikołajowi Kopernikowi.
Urządzenie wodociągowe, które zostało zbudowane było świadectwem wysokiego kunsztu sztuki inzynierskiej tamtych czasów i powstało jako drugie w Europie, po opartym na podobnej zasadzie działania urządzeniu w Augsburgu z 1548 roku. 
Urzędzenie to powstało w obrębie młyna, w oparciu o jego urządzenia energetyczne - koło wodne napędzało urządzenie czerpakowe, podające wodę (na wys 18,58 m npm) do leja rurociągu lewarowego, ciśnieniowego, którym woda docierała do zbiornika rozdzielczego, usytuowanego na Wzgórzu Katedralnym (na wys. 38,06 m npm), a stąd płynęła do zbiorników pośrednich i poszczególnych kanonii, na których terenie funkcjonowały niewielkie cysterny. Nadmiar wody był stąd odprowadzany i wykorzystany do nawadniania ogrodów. Bardzo nowatorski system funkcjonował do końca XVIII w.
Wodociąg fromborski był wielokrotnie opisywany. Z końca XVII w. pochodzą wzmianki o nim w dziełach Wojciecha Tylkowskiego i Krzysztofa Hartknocha. Sto lat później wspomina o nim naoczny świadek jego działania Nathanael Wraxhall:
"...Kanonicy są zaopatrywani w wodę maszyną jego (Kopernika - przyp.) wynalazku. Maszyną tą dostarcza się wodę z doliny bardzo wysoko w górę i zaopatruje się nią wszystkie domostwa. Widziałem to urządzenie i chociaż o wszystkim, co dotyczy zasad hydrauliki, mam małe pojęcie, byłem poruszony wielką jego prostotą."
Opis wodociągu przedstawiają również będący w roku 1802 z wizytą we Fromborku przedstawiciele Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk: Tadeusz Czacki i Marcin Molski. W liście do Jana Śniadeckiego pisali między innymi:
"...Frauenburg na górze, gdzie jest kościół, nie miał wody, a cała okolica miejska młyna. Kopernik o pół mili rzekę Baudę piętnastą i pół łokciową śluza pochyłą podnosi, krętą pochyłością prowadzi, młyn stawia: obok niego wielkie koło podnoszące wodę na szczyt wieży: i rurami na górę pędzi wytryskającą wodę, której dostatek miał każdy kanonik na swym dziedzińcu."
Należy zauważyć, że we wszystkich historycznych opisach wodociągu pojawia się nazwisko Kopernika... Nie wiemy, czy wynika to z zasług uczonego związanych z projektowaniem wodociągu, czy też z chęci uhonorowania dokonań astronoma w specyficzny sposób. Warto ndamienić, że Mikołaj Kopernik żył w latach 1473-1543, a więc zmarł około 30 lat przed ukończeniem budowy urządzenia wodociągowego. Istnieje jeszcze jedna - najbardziej prawdopodobna hipoteza. Wszechstronny naukowiec był prawdopodobnie pomysłodawcą, jak również bardzo skutecznym promotorem (a być może także projektantem) nowatroskich rozwiązań.
Na zdjęciu: wieża ciśnień we Fromborku z 1571 roku; fot. © Prosto z pokładu, biuletyn nr 38
Okres powojenny
W okresie powojennym kanał nie był eksploatowany wskutek braku woli odbudowy uszkodzonego w 1944 r. spiętrzenia na rzece Baudzie. Koryto kanału prowadziło jedynie wody opadowe i powodziowe. W efekcie, na odcinku miejskim, kanał nastręczał wiele problemów natury sanitarno-higienicznej. W latach 1957-1958, 1964-1968 i 1980-1981 formułowano projekty odbudowy kanału, ale żaden z nich nie zakładał potrzeby utrzymania odcinka miejskiego,
mimo protestów podnoszonych z różnych stron. Żaden z tych projektów nie wyszedł poza sferę koncepcji.
W latach 60. XX w. zasypano komory turbinowe przy dawnym młynie (wieży wodnej), zniszczono stopień wodny przy młynie, zasypano i zniszczono odcinek kanału prowadzony przez miasto - od 0,218 do 0,900 km. Dalej koryto kanału zostało utrzymane, ale z czasem zarosło krzewami oraz samosiejkami drzew; poza tym występują liczne uszkodzenia skarp, dno zostało znacznie podwyższone. Jaz na 4,976 km został całkowicie zniszczony, podobnie jak spiętrzenie na rzece Baudzie. Czasza stawu retencyjnego przy rzece Baudzie również została zniszczona. Koryto kanału na odcinku od 0,900 do 5,946 km pozostaje suche; do 212,5 m sięga cofka Zalewu Wiślanego.
Zniszczono również budynki produkcyjne młyna wodnego, funkcjonującego do 1944 roku, rozbudowywanego w końcu XIX w., zmodernizowanego z początkiem XX stulecia. W miejsce koła wodnego zainstalowano wówczas dwie turbiny Francisa na wałach poziomych - pracujące zapewne również na potrzeby generatora energii elektrycznej. Pozostały po nich jedynie relikty, których zasadniczym elementem jest fragment kanału roboczego turbin. Pozostała również wieża wodna - relikt XVI-wiecznego wodociągu, mieszcząca niegdyś urządzenie czerpakowe (a w XIX/XX w. - również młyńskie). Od 1964 roku wykorzystywana jest do celów turystycznych jako wieża widokowa.
Znaczenie Kanału
Należy podkreślić, iż obszar cywilizacyjny kanału prezentuje wybitne walory historyczne, techniczme, krajobrazowe. Trasa techniczna kanału i jego koryto stanowią bezcenne dokumenty inżynierii cywilnej XIV stulecia. Mimo zniszczeń jest to budowla unikatowa w skali Europy. Związki z XVI-wiecznym wodociągiem centralnym Fromborka, dziełem równie unikatowym, potęgują walory historyczno-techniczne Kanału. Jeżeli weźmiemy pod uwagę inne dzieła dokumentujące interakcję, która dokonywała się w toku dziejów na linii kanał - ląd, kanał - miasto, to zobaczymy dzieło budownictwa hydrotechnicznego o walorach nie znajdujących sobie równych w Europie. Stanowi cenne żródło informacji zarówno dla historyka techniki jak i geografa, ekologa, historyka stosunków gospodarczych,
społecznych etc.
Dlaczego Kanał Kopernika?
Jak sama nazwa wskazuje wielu autorów to właśnie Mikołajowi Kopernikowi przypisuje wykorzystanie Kanału dla potrzeb ludności cywilnej (wodociągi). Świadczyć ma o tym m.in. tablica ufundowana w 1734 r. przez Kapitułe Fromborską na wniosek Kanonika Ruggieri, umieszczona w 1735 r. na wieży wodociągowej.
Oryginalny tekst wyryto na tablicy w języku łacińskim:
Hic patintur aquae sursum properare coactae
Ne careat sitiens incola montis ope
Quod natura negat, tributt Copernicus arte,
Unum pro cunctis fama loguatur opus.
Tutaj wody podbite zmuszone zostały
Płynąc na wysokości, aby tam ich mieszkańców gasiły pragnienie
Czego odmówiła przyroda, tego sztuką dokonał Kopernik
Ten czyn jedyny, obok innych rozgłosił sławę Jego.
Kilka uwag - próba zajęcia stanowiska w świetle pytań i sugestii czytelników
1. Nigdzie nie piszemy o wykonaniu Kanału przez Kopernika i nie
wskazujemy na to, że kopernik był budowniczym Kanału.
2. Wskazujemy natomiast, że "wielu autorów to właśnie Mikołajowi
Kopernikowi przypisuje wykorzystanie Kanału dla potrzeb ludności
cywilnej (wodociągi)", o czym świadczyć może tablica ufundowana w 1734
r. przez Kapitułę Fromborską na wniosek Kanonika Ruggieri, umieszczona w
1735 r. na wieży wodociągowej:
"Tutaj wody podbite zmuszone zostały
Płynąc na wysokości, aby tam ich mieszkańców gasiły pragnienie
Czego odmówiła przyroda, tego sztuką dokonał Kopernik
Ten czyn jedyny, obok innych rozgłosił sławę Jego."
3. Ludzie fundujący tablicę poświęconą Kopernikowi mieli prawdopodobnie większą wiedzę niż nam współpcześni, a warto dodać, że przypisują Kopernikowi zasługi jeśli chodzi o wykorzystanie Kanału do celów gospodarczych, a co za tym idzie rozsławienie zarówmno Fromborka, jak również Kanału - m.in. poprzez skuteczne inwestycje na gruncie gospodarczym.
4. Na niemieckich mapach (jesteśmy w posiadaniu jednej takiej mapy z 1940) widnieje nazwa "Kopernikusgraben, czyli "Fosa Kopernika".
5. Nazwa "Kanał Kopernika" jest nazwą rozpoznawalną, a postać Mikołaja Kopernika - uczonego znanego na całym świecie - pomaga przyciągnąć środki potrzebne na odbudowę Kanału. Kanał bez nazwy ma niemal zerowy wydźwięk medialny. Rozumiemy, że cześć osób bardzo chętnie widziałaby nazwę w formie: "Kanał Emmanuela Kanta" lub "Kanał
Hindenburga", ale dalecy jesteśmy od takich pomysłów. Rozumiemy także, że wielu naukowców chce korzystać z szumu medialnego wokół ich osoby i wokół ich niejednokrotnie kontrowersyjnych pomysłów, robiąc przysłowią burzę w szklance wody.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Po odbudowie Kanał Kopernika będzie spełniał cele gospodarcze, dydaktyczne, kulturowe i rekreacyjne; będzie stanowił wielką atrakcję turystyczną.
Działania, jakie należy podjąć przy odbudowie Kanału
1) odbudowa zbiornika wodnego i jazu,
2) oczyszczenie ok. 5 km odcinka z krzaków i drzewek, pogłębienie niecki i utwardzenie wałów,
3) odkopanie kanału na terenie miasta,
4) wykonanie przepustów pod jezdniami w 3 miejscach lub zbudowanie pomostów,
5) umocnienie skarp na terenie miasta,
6)oczyszczenie odcinka od Wieży do portu,
7) stała konserwacja obiektu,
8) wykonanie promenad i ścieżek rekreacyjnych,
9) odbudowa mola,
10) rekonstrukcja młyna garbarskiego i folusza postawionego przez cechy na przełomie XVII i XVIII wieku,
11) budowa zbiornika retencyjnego.
Zadania jakie będzie spełniać Kanał Kopernika po rekonstrukcji
1. Cele gospodarcze:
a) melioracyjne,
b) oczyszczanie wejścia do portu z zalegającego mułu nanoszonego przez wody Zalewu Wiślanego przez wartki strumień czystej wody rzecznej (pomimo nanoszenia warstw piasku),
c) oczyszczanie wód przybrzeżnych Zalewu Wislanego przez dopływ czystej, bogatej w tlen wody,
d) pomoc przy gaszeniu potencjalnego pożaru w mieście,
e) Kanał wzbudzi zainteresowanie turystów i przyrodników, którzy przyjeżdżając do miasta będą tu nocować, nabywać towary, odwiedzać bary i restauracje,
f) gospodarcze wykorzystanie gruntów na działkach przylegających do Kanału: powstana pola campingowe i wzrośnie ruch turystów przebywających czasowo w okolicach Fromborka, co przyczyni się do wzbogacenia miasta i miejscowej ludności (prace porządkowe, w hotelarstwie, w gastronomii, sprzedaż produktów spożywczych z gospodarstw rolnych, agroturystyka),
g) wielki eksperyment naukowy: próba - po około 50-letniej przerwie - odtworzenia stosunków wodnych, jakie panowały tu przez okres 600 lat.
2. Cele przyrodniczo-krajobrazowe i rekreacyjne:
a) odtworzenie dawnych stosunków wodnych,
b) powiększenie terenów lęgowych ptactwa wodnego (w miejscach, gdzi eingerencja człowieka będzie ograniczona) oraz mozliwość zasiedlenia większej ilości ssaków, płazów i gadów powiązanych łańcuchami pokarmowymi,
c) przeprowadzenie szlaku kajakowego od pruskiego grodziska Bogdany do Fromborka (na rycinach z minionych wieków widać stateczki żaglowe pływające Kanałem),
d) usytuowanie pól namiotowych w pobliżu Kanału (zainteresowani są właściciele przyległych terenów).
3. Cele dydaktyczne:
a) poszerzanie wiadomości na temat osadnictwa (zawsze związanego z woda pitną) i średniowiecznego szpitalnictwa (szpitale umiejscawiano za murami miasta, przy bieżącej wodzie),
b) upowszechnianie wiadomości na temat stosunków wodnych na pobrzeżach Bałtyku,
c) upowszechnianie problematyki "ekologicznego zagospodaowania przestrzeni" w sposób najbardziej zbliżony do natury,
d) dowartościowanie publiczne rolników - wskazywanie unikatowych wartości kulturowych, krajobrazowych, przyrodniczych i żywieniowych poprzez zachęcanie gospodarzy do prowadzenia agroturystyki i uprawiania ekologicznej zywności przy trasie kanału,
e) upowszechnianie informacji na temat prac inzynieryjnych w dawnych wiekach,
f) połączenie otwartego "dzikiego ogrodu zoologicznego" z funkcjami naukowymi, kulturowymi, dydaktycznymi i rekreacyjnymi,
g) poszerzenie wiadomości na temat funkcji administracyjnych, jakie musiał wypełnić kanonik wybierany na stanowisko administratora, w tym również Mikołaj Kopernik (dbałość o kanał i wode pitną).
4. Cele kulturowe:
a) wymienione powyżej funkcje są ściśle ze soba powiązane i wzajemnie się uzupełniają, służąc niejako nadrzędnemu celowi, jakim jest dziedzictwo kulturowe Warmii,
b) w zależności od zainteresowań miejscowej ludności, na terenach przyległych do Kanału Kopernika można rozmieścić elementy kultury materialnej właściwe dla warmińsiego krajobrazu: zagony lnu, rzepaku, żurawie studzienne przy zagrodach domowych, wozy drabiniaste, karczmy, warsztaty tkackie,
c) w połączeniu z postacią Mikołaja Kopernika i już istniejącym zespołem zabytków Wzgórza Katedralnego, powstanie wyjątkowy w skali kraju kompleks przyrodniczo-kulturowy, a po uporządkowaniu średniowiecznych ogrodów kanoników (pozostałości dominium podporządkowanego bezpośrednio Watykanowi), przeprowadzeniu gruntownych badań archeologicznych na terenie posesji Kopernika - także w skali Europy, kwalifikujący wpisanie na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości (UNESCO).
Bardzo ważnym, dodatkowym zyskiem będzie możliwość zatrudnienia znacznej grupy ludności przy odbudowie i konserwacji obiektu, co ma ogrmone znaczenie dla terenu o utrzymującej się przez długi okres czasu bardzo wysokiej stopie bezrobocia (jednej z najwyższych w Polsce). Poza tym przewiduje się rozwój agroturystyki oraz zagospodarowanie na działalność rekreacyjną nieużytków leżących przy Kanale Kopernika.
Literatura:
1. Dzieje Fromborka: Historia Miasta do 1998 roku, Edmund Kurowski, Frombork 2000
2. Kanał tzw. "Kopernika", we Fromborku, Stanisław Januszewski
[w:] Prosto z pokładu, biuletyn nr 38
|
